lipiec 2025 r.

Pomorze Przednie - to też Pomorze

Strzałów (Stralsund), Gryfia (Greifswald), Wołogoszcz (Wolgast), Dymin (Demmin), Tąglim lub Nakło (Anklam), to tylko kilka z wielu miast znajdujących się po zachodniej stronie Odry i Zalewu Szczecińskiego, z którymi Stargard przez wiele lat dzielił wspólną historię. Na jej karty obszar ten trafił za sprawą wschodnich wypraw wojsk Karola Wielkiego. Przyjmuje się, że dotarły one do Piany i tam poiły swoje konie, a w roku 789 Wieleci złożyli mu hołd. Plemiona kryjące się pod tą nazwą, utworzyły Związek Wielecki później Lutycki (nazwa ta pojawia się pod koniec X w.). Wraz z Obodrzycami, Rugianami i Pomorzanami należały one do północno - zachodniej grupy plemion słowiańskich. Przez parę wieków ludy te prowadziły trudną walkę o niezależność z potężnymi sąsiadami: Sasami (Germanie), Duńczykami i państwem Polan. Czasem walczyły też między sobą - często wchodząc w sojusze z dotychczasowymi wrogami. Najtrudniejszy dla nich okres, to czas kiedy zostały już jedynymi plemionami w tej części Europy, które nie przyjęły chrześcijaństwa. Na Pomorzu przyjęła je dopiero rodzima dynastia Gryfitów w osobie księcia Warcisława I w czasie misji biskupa Ottona z Bambergu (1124 i 1228). Pierwszej z nich patronował polski władca Bolesław Krzywousty.

Granica między plemionami pomorskimi i Lucicami była płynna i do dziś nie ustalono gdzie znajdowała się w konkretnym momencie. Przypuszcza się, że ok. 1070 przebiegała ona wzdłuż dolnej Odry, a dalej przez Dziwnę. Powiększenie Księstwa Pomorskiego w kierunku zachodnim nastąpiło prawdopodobnie po roku 1127. Objęło ono ziemie zajęte wcześniej przez plemiona Związku Lucickiego: Wkrzan, Dołężan, Redarów, Czrezpienian. W granicach księstwa znalazła się między innymi Gryfia, Wołogoszcz i Dymin, który dał później nazwę Księstwu Dymińskiemu (1160-1264 z przerwą w latach 1180-1219) rządzonym przez jednego z synów Warcisława I - Kazimierza I, a później Warcisława III. Część ziem, o których mówimy ze Stralsundem, Bardo i Rugią, znajdowała się w Księstwie Rugijskim - po zdobyciu Arkony w 1168 r. zależnym od Danii. Obszar ten został przyłączony do Księstwa Pomorskiego, a właściwie Wołogoskiego, po roku 1325, kiedy to wymarła lokalna dynastia Wisławiców. Był on jeszcze przedmiotem sporu z Meklemburgią, który ostatecznie zakończył się w roku 1354. Rugianie mieli w swoim posiadaniu również ziemię słupską.

W 1295 roku Bogusław IV dzieli Pomorze - połączone w 1264 r. w jedno przez ojca Barnima I  - między siebie i przyrodniego brata Ottona I. Sam obejmuje Księstwo Wołogoskie, w skład którego wchodzą właśnie ziemie na zachód od Odry, duża część wybrzeża, ale i Stargard. Brat rządzić ma Księstwem Szczecińskim. Tworzą się dwie główne linie książęce: wołogosko- słupska (rozdzielona w 1368 r. na wołogoską i słupską) i szczecińska. Czas tego podziału Pomorza kończy się wraz z objęciem rządów przez Bogusława X w roku 1478. Po wojnie trzydziestoletniej ziemie leżące na zachód od Odry (pokój westfalski - 1648 r.) nazywano Pomorzem Przednim lub przez jakiś czas Szwedzkim, jako że w dużej części znalazły się pod panowaniem Szwecja. Państwo to, wskutek działań Prus stopniowo, zmniejszało swój stan posiadania na południowym wybrzeżu Bałtyku, by w 1815 r. oddać im ostatnią część wraz ze Stralsundem.

Nie sposób pomijać w myśleniu o Pomorzu jego zachodniej części, którą dziś od nas przedziela granica państwowa. Zbyt duże znaczenie dla jego rozwoju miały miasta leżące za Odrą. Dwa z nich - Dymin i Wołogoszcz - przez długi czas były siedzibami książąt pomorskich. Z kolei w Gryfii ulokowany został (1456) pierwszy uniwersytet na Pomorzu, który promieniował myślą, wiedzą i ideami na cały region. Działa on do dziś. Jednym z najważniejszych i najsilniejszych graczy w Hanzie był Stralsund. Przewyższał pod tym względem wszystkie miasta pomorskie. Również pozostałe z wymienionych należały do Hanzy, która, tak jak Stargardowi, dała im niezwykły impuls rozwojowy. Czas kiedy nasze miasto znajdowało się w Księstwie Wołogoskim, czy w jego wariantach księstwach (rozdzielonych lub połączonych): Wołogosko - Słupskim, Słupskim, Stargardzkim, Stargardzko - Słupskim, to lata jego największej prosperity. To ponad półtora wieku owocnego udziału  Stargardu w życiu Hanzy, ale czasami i kłopotów związanych przede wszystkim z rywalizacją ze znajdującym się w innym księstwie - Szczecinem.

Zaodrzańska część historycznego Pomorza leży obecnie w kraju związkowym Meklemburgia - Pomorze Przednie. Jego stolicą jest meklemburski Schwerin. Interesująca nas część tego landu krajobrazowo przypomina nasz pojezierny, morenowy pejzaż, ale obszar nadmorski jest o wiele bardziej urozmaicony. Tworzą go fantazyjnie ukształtowane brzegi wysp: Rugii, Uznamu i półwyspu Darss - Zingst z licznymi zatokami oraz ujścia rzek: Peene - Piany, Uecker - Wkry i granicznej, między Meklemburgią a Pomorzem, Recknitz- Reknicy. Widać tam, że na obraz głównych miast Pomorza Przedniego wyraźnie swój wpływ wywarła bliskość wody.

Anklam, Greifswald,  Stralsund, Wolgast są wśród miast należących do Europejskiego Szlaku Gotyku Ceglanego, na którym przed kilku laty znajdował się także Stargard.

W leżącym nad Pianą Anklam (Tąglim, Nakło) najważniejszymi gotyckimi zabytkami są: kościół Mariacki (budowa w XIII- XV w.) i jak przystało na miasto hanzeatyckie kościół pod wezwaniem św. Mikołaja, który obecnie służy jako miejsce wystaw i koncertów, wysoka na 32 metry Brama Kamienna, Baszta Prochowa oraz gotycka kamienica szczytowa (Giebelhaus). Miasto szczyci się tym, że urodził się w nim pionier lotnictwa, pilot i konstruktor szybowców Otto Lilientahl (1848-1896). W mieście znajduje się poświęcone mu muzeum.

Uniwersyteckie miasto Greifswald (Gryfia) rozwinęło się w pobliżu znaczącego dla historii Pomorza klasztoru cysterskiego w Eldenie (założony w roku 1199) leżącego tak jak i ono same nad rzeką Ryck (od słowiańskiego Reka). Dziś w ruinach klasztoru mają miejsce wydarzenia kulturalne. Także w Greifswaldzie mamy gotycką katedrę pw. św. Mikołaja, która obecny wystrój wnętrza zawdzięcza dokonanej na początku XIX w.  przebudowie inspirowanej pomysłami urodzonego w tym mieście i bardzo tam hołubionego, malarza romantyka Caspara Davida Friedricha. Na uwagę zasługują też dwa inne kościoły: Mariacki i św. Jakuba. Greifswaldzki rynek okalają liczne stylowe kamieniczki, z których dwie, ze względu na czas powstania i charakterystyczne, oryginalne fasady, są szczególnie interesujące. Także przy rynku stoi zabytkowy ratusz. W klimat hanzeatyckiego miasta można spróbować wczuć się w zabytkowym, rzecznym porcie. Miłośnicy historii obowiązkowo powinni odwiedzić Muzeum Pomorza (Pommersches Museum), gdzie w atrakcyjny sposób zostaną poprowadzeni przez dzieje naszego regionu. Między innymi znajduje się tam oryginał słynnego gobelinu de Croya. Muzeum posiada bogatą kolekcję malarstwa. Szczególnie szczyci się posiadaniem dzieł sławnego, miejscowego twórcy, wspomnianego już Caspara Davida Friedricha.

W Wolgast (Wołogoszczy) będącym przez kilka wieków stolicą jednej z części Pomorza nie zobaczymy już książęcego zamku. A szkoda to wielka, gdyż był on niegdyś (w czasach swojej świetności) jedną z najwspanialszych renesansowych budowli rezydencjalno - obronnych. W 1675 r. podczas brandenburskiego oblężenia miasta należącego wówczas do Szwecji, zamek częściowo zniszczono. W dalszych latach popadał on w ruinę, aż w początkach XIX w. pozostałości po nim całkowicie rozebrano. Na Wyspie Zamkowej, na której kiedyś się znajdował, warto wejść do dziewiętnastowiecznego spichrza, w którym działa stylowa restauracja i hotel. Na starym mieście godnym szczególnego zainteresowania jest kościół św. Piotra, którego budowa zaczęła się zaraz po przejęciu tej części późniejszego Księstwa Pomorskiego przez Warcisława I, bo w 1128 roku. Liczne przebudowy i rozbudowy tej świątyni trwały aż do 1554 roku. W środku napotkamy zaskakująco bogate wyposażenie z grupą 24 obrazów z cyklu „Taniec śmierci” z 1700 r.

Tych kilka wspomnianych miast to tylko część z powodów, dla których warto zwiedzić tę część euroregionu Pomerania. Warto znaleźć się w Barth (Bardo), które przez pewien czas było stolicą Księstwa Bardzkiego. Według jednej z hipotez tam właśnie znajdowała się legendarna Vineta. W skład tego księstwa wchodził i Stralsund. Nie sposób nie wspomnieć o Rugii i jej niesamowitej linii brzegowej oraz potężnych klifach w pobliżu miejsca, gdzie była Arkona, ostania ostoja religii słowiańskiej w tym rejonie. Śladów po niej nie ma, ale od czego, przebywając w tym świetnym pod względem obronnym miejscu, mamy wyobraźnię. Pomoże nam ona odpowiedzieć na pytanie dlaczego Arkona przez tak długi czas skutecznie opierała się zawojowaniu przez Danię.

Wspólna historia powinna sprzyjać chęci poznania miejsc, w których ona zaistniała. Na Pomorzu Przednim wszędzie znajdujemy znaki jego hanzeatyckiej przeszłości. Przynależność do tego związku pozostawiła ślady przede wszystkim w architekturze. Chęć przybliżania Pomorza każe nam odnajdywać to co wspólne, ale i co nas różni. Obejmując swym zainteresowaniem całe Pomorze przy okazji niewątpliwie wzmacniamy naszą własną tożsamość.

MJ

Zdjęcia MJ