październik 2025 r.

Eryk Pomorski - Gryfita na szczytach

Na chrzcie dali mu Bogusław czerpiąc z ograniczonej puli imion nadawanej chłopcom z dynastii Gryfitów. Dzięki siostrze swej babki Ingeborgi Małgorzacie (córce króla duńskiego Waldemara IV Atterdaga) został w młodym wieku władcą całej Skandynawii. Swą szczególną, bogatą w wydarzenia i pełną różnych zwrotów drogę życiową, zakończył jednak na Pomorzu jako książę słupski, a więc władca ziemi, do której należał też Stargard.

Na niezwykłą i najbardziej spektakularną wśród Gryfitów karierę Bogusława złożył się splot rozmaitych okoliczności. Król duński Waldemar nie miał potomków męskich, liczono na to, że jego następcą zostanie wnuk, syn Małgorzaty Olaf. Po śmierci Waldemara (1375) i pięć lat później króla Norwegii Haakona jego żona Małgorzata, jako regentka - ze względu na niepełnoletniość swego syna - została faktycznie jedyną władczynią Norwegii i Danii. Olaf  zmarł w młodym wieku. Małgorzata nie porzuciła jednak swej politycznej wizji zjednoczenia pod jednym berłem trzech skandynawskich królestw. W 1389 roku adoptowała syna księcia słupskiego Warcisława VII siedmioletniego Bogusława, który jako Eryk został koronowany najpierw na króla Norwegii (1389), a później Danii i Szwecji (1396). Na zjeździe w Kalmarze 1397 roku trzy kraje skandynawskie zawarły unię, która utworzyła największy wówczas obszarowo organizm polityczny w Europie. Trzeba dodać, że w skład Szwecji wchodziła też  Finlandia, a władztwo królestw sięgało też Islandii i Wysp Owczych, Szetlandów, Orkadów i Grenlandii. Związek trzech nordyckich królestw miał przetrwać 100 lat. Eryk współrządził krajami unii kalmarskiej z Małgorzatą do jej śmierci w 1412 roku. Dążył do uzyskanie pełnego władztwa nad Morzem Bałtyckim i odzyskania Szlezwiku. Te zamiary musiały spotkać się z negatywną reakcją Hanzy, Meklemburgii i hrabiów Holsztynu. Eryk wikła się więc w ciągłe walki, które mocno kosztowały jego państwo. Trzeba jednak zauważyć, że pewnie między innymi ze względu na więzy krwi, król nie wchodził w konflikty z władcami Pomorza.

Zasięg unii kalmarskiej ok. 1400 r. (źródło: domena publiczna; autor: Ssolbergj)

,

W 1406 roku w katedrze w Lundzie Eryk wziął ślub z Filippą córką króla angielskiego. Jego troską było posiadanie dziedzica, który zgodnie z ustaleniami, po jego śmierci, miałby objąć władztwo nad trzema królestwami. To małżeństwo nie spełniło jednak jego oczekiwań. Polityka wewnętrzna Eryka napotkała na rosnący sprzeciw stanów trzech królestw. Szwedów i Norwegów drażniło obsadzanie stanowisk w ich kraju Duńczykami i Pomorzanami. A wszyscy byli niezadowoleni ze spowodowanych walkami obciążeń fiskalnych i centralizacji władzy. Efektem rosnącego niezadowolenia były bunty i ruchy odśrodkowe. W tej sytuacji podejmowane przez Eryka starania przekazania władzy po jego śmierci, wskazanemu przez siebie Gryficie, księciu słupskiemu Bogusławowi IX, nie mogły się powieść. Warto zatrzymać się przy tej postaci ze względu na nadzieje jakie wiązał z nią Eryk. Od początku władania Księstwem Słupskim Bogusław IX był objęty klątwą biskupów kamieńskich. Ciążyła ona na nim w spadku po ojcu, który miał spór z biskupstwem o ziemie. Nieustępliwość księcia w tej sprawie nie sprzyjała w realizacji planów, jakie wiązał z nim Eryk. Jednym z nich była chęć  doprowadzenia do ożenku Bogusława z córką Władysława Jagiełły Jadwigą. Tu konkurentem był syn margrabiego brandenburskiego Fryderyk. Wyobraźmy sobie sytuację jaka mogłaby powstać w przypadku realizacji tego zamiaru. Jagiełło nie posiadał wówczas męskiego potomka, a w planach Eryka Bogusław miał stanąć także na czele unii kalmarskiej. Sytuacja uległa zmianie, kiedy polskiemu królowi urodzili się synowie, a i sama Jadwiga przedwcześnie zmarła. Ostatecznie Bogusław IX ożenił się z siostrzenicą Jagiełły - księżniczką mazowiecką Marią. Ich córka Zofia zostanie żoną Eryka II, który w przyszłości będzie następcą Eryka w Księstwie Słupskim. Ale wcześniej Eryk uparcie dążył do zapewnienia objęcia po nim tronów skandynawskich przez Bogusława. W końcu, by oczyścić przedpole w tej sprawie, Eryk doprowadził do zdjęcia z księcia biskupiej klątwy. Dla zaspokojenia biskupich oczekiwań książę miał przekazać biskupstwu uzgodnioną kwotę (20 tys. grzywien). Nad dotrzymaniem umowy czuwać miał trybunał złożony między innym z radnych Stargardu. Jak już wspomniałem usilne starania Eryka o sukcesję dla Bogusława IX nie dały rezultatu. Kłopoty wewnętrzne i utrata możliwości oddziaływania na bieg spraw w państwach unii spowodowały, że w 1437 roku król udał się na Gotlandię zabierając ze sobą królewskie skarby.

Niezgoda na rządy Eryka spowodowała, że kolejno poszczególni członkowie unii ogłaszali abdykację Eryka. W 1439 r. uczynili to Duńczycy i Szwedzi, w 1442 r. Norwegowie. Gotlandia na kilka lat stała się znowu gniazdem korsarskim (po Braciach Witalijskich). Tym razem przywódcą piratów był upadły król. Próby poskromnienia nękającego kupców Eryka nie przynosiły rezultatu. W 1446 roku zmarł książę słupski, wspomniany już Bogusław IX. Otworzyło to przed Erykiem możliwość powrotu na rodzinną ziemię i objęcia Księstwa Słupskiego. Gotlandię opuścił on w roku 1449 zbierając ze sobą legendarne skarby i ukochaną Cecylię, niegdyś dwórkę a później prawdopodobnie żonę. Osiadł w na zamku Darłowie, gdzie też zmarł w 1459 r.

Był Gryfitą, który zaszedł najwyżej. Oprócz niego noszenia korony królewskiej zasmakowały jedynie: córka Bogusława IV Eufemia (1286-1330) jako żona króla Danii Krzysztofa III i córka Bogusława V Elżbieta (1346-1393) jako żona najpierw króla Czech, późniejszego cesarza Karola IV Luksemburskiego. W historiografii krajów skandynawskich rządy Pomorzanina nie są oceniane najwyżej, choć ten stosunek zaczyna się zmieniać.

Eryk zostawił po sobie liczne ślady. Władanie nad cieśninami łączącymi Bałtyk z Morzem Północnym  miało kluczowe znaczenie, by móc stworzyć skandynawskie Dominium Maris Baltici. W celu skutecznej kontroli i czerpania korzyści z ruchu statków przepływających przez cieśniny król zbudował na Zelandii port obronny w Helsingor z zamkiem Kronborg, w którym później Szekspir umieścił akcję Hamleta (u niego zamek zwał się Elsinore). Po drugiej stronie Sundu powstała wieża obronna Karnan. Wcześniej (1413) założył miasto Landskronę z cytadelą, podobno wzorując się na polskiej Lanckoronie. Również w Malmö powstała warownia obronna. To że Skania, która wówczas należała do Danii, ma w herbie gryfa, zawdzięcza naszemu pomorskiemu Gryficie. Za czasów Eryka wzrosło znaczenie znajdującej się bliżej morza Kopenhagi, dokąd z czasem została przeniesiona z Roskilde stolica Danii. Na Gotlandii, w pobliżu Visby, zbudował twierdzę Visborg (nie dotrwała do naszych czasów). W kontrze do Hanzy umożliwił kupcom holenderskim i angielskim dostęp do Bałtyku, uderzając tym samym w jej monopol. Wprowadził opłaty (1429) dla statków przepływających przez Sund, które przynosiły stałe dochody Danii. Zniesiono je dopiero w 1857 roku. Oczywiście wszystkie te posunięcia nie mogły podobać się Hanzie i doprowadziły do wieloletniej wojny między tymi dwiema bałtyckimi potęgami. W jej trakcie obie strony odnosiły sukcesy i porażki. O jednej sytuacji warto wspomnieć z uwagi na pomorską perspektywę. Eryka mocno zirytowała podjęta w czasie jego nieobecności w Danii akcja zbrojna kierowana przez jego żonę Filippę między innymi przeciwko Strzałowowi (Stralsundowi), w ramach większej operacji przeciw Hanzie. Pamiętamy, że miasta pomorskie w polityce Eryka, mimo członkowstwa w Hanzie, nie powinny były być przedmiotem ataku ze strony jego państwa. Miedzy innymi ten fakt przyczynił się do wysłania królowej do klasztoru, gdzie po paru latach zmarła (1430).

Landskrone - cytadela: widok jednego ze skrzydeł i fragment wnętrza (fot. MJ)

Przez 43 lata Eryk był władcą trzech królestw (przez 50 - Norwegii). Ze względu na obszar jakim władał niektórzy nazywali go cesarzem północy. W czasie podróży do Ziemi Świętej, na jaką udał się w latach 1423-1425, miał Eryk wiele spotkań o charakterze dyplomatycznym. Właśnie o jednym z nich mówiono, że było to spotkanie trzech cesarzy: bizantyjskiego - Jana VIII Paleologa, rzymskiego narodu niemieckiego - Zygmunta Luksemburskiego i Eryka. Wcześniej w Szczecinku spotkał się z Gryfitami i mistrzem krzyżackim, w Krakowie wziął udział w koronacji czwartej żony Jagiełły  Sonki Holszańskiej. Królewski pielgrzym spotkał się też w Wenecji z dożą, a na Cyprze z jego królem. Po wizycie w Jerozolimie uzyskał tytuł Rycerza Grobu Pańskiego.

Jak już wspomniano, po zakończeniu skandynawskiego rozdziału swej aktywności, pod koniec życia Eryk objął Księstwo Słupskie (a właściwie Stargardzko-Słupskie). Przybył tu z Gotlandii w trzy lata po śmierci księcia Bogusława IX przywożąc swój legendarny skarb. Rozbudował zamek w Darłowie. Szybko wygasił długotrwały konflikt między Kołobrzegiem a biskupstwem o wpływy z kołobrzeskich salin. W jego rozwiązaniu brały też udział miasta pomorskie, w tym Stargard. Na darłowskim dworze rozgościli się też kaprowie. Ich aktywność na Bałtyku spowodowała reakcję kupców gdańskich i szwedzkich i kłopoty dla darłowskich kupców. Eryk rządził księstwem razem z wdową po Bogusławie IX Marią. Z czasem przyjął on jako współregenta w księstwie Eryka II, jak już wspomniałem, ożenionego (1451) z Zofią - córką, faworyzowanego niegdyś przez Eryka, Bogusława IX . Syn tej, jedynej w historii dynastii, pary dwojga Gryfitów - Bogusław X w przyszłości zasłuży na przydomek Wielki. Tymczasem dwóch Eryków prowadziło odmienną politykę zewnętrzną. Podczas wojny trzynastoletniej - krzyżaków z Polską - Eryk bardziej sprzyjał zakonowi, a Eryk II królestwu Jagiellonów.

Na ostatnie lata życia Eryka przypada część czasu wojny pszennej między Stargardem i Szczecinem (1454-1464). Jak wiemy Stargard leżał wówczas w obrębie Księstwa Słupskiego. Aktywniejszy w tej kwestii był Eryk II i oczywiście poparł on swoje miasto narażając się jednak księciu szczecińskiemu (Otton III) i o dziwo wołogoskiemu (Warcisław X). W 1461 r. Eryk II został zmuszony do rezygnacji z zachodniej części księstwa ze Stargardem na rzecz Ottona. Ale to już całkiem inna historia.

 Zamek w Darłowie w czasach Eryka (źródło: https://medievalheritage.eu/)                           

Na wydarzenia wokół w basenu Bałtyku w I połowie XV w. olbrzymi wpływ miały działania Eryka - Pomorzanina. Ze wszystkich Gryfitów, w całej historii rodu posiadł najwyższy urząd i władzę. Do tego , że znalazł się w tym miejscu przyczynił się, w dużym stopniu przypadkowy, zbieg okoliczności. Na tym przykładzie widać jaką rolę w historii odgrywają przypadki. Eryk został wyniesiony do tak wielkich zaszczytów i władzy w sposób wcześniej nieprzewidziany. Z kolei jego dalsze losy, przyszły układ sił, sojusze a nawet kształt państw w basenie Bałtyku, w dużym stopniu zależały od tego na ile powiodą mu się plany dynastyczne, najpierw wynikające z posiadania naturalnego dziedzica, a wobec jego braku, te kreowane przez niego działaniami politycznymi. Oczywiście nie można bagatelizować wpływu podstawowych czynników wewnętrznych i zewnętrznych, na przebieg wydarzeń i stan spraw. Ale nie można też pomijać znaczenia przypadku w historii. Dla pobudzenia wyobraźni, dla przygody intelektualnej, można rozważać co by było gdyby. Niewiele czasem brakuje, by historia pobiegła odmiennym, alternatywnym torem. Ciekawe jakie miejsce, przy takiej roli na tym obszarze króla - Gryfity, zajęłoby w niej Pomorze.

MJ

Korzystałem m.in. z:

 Dzieje wokół Bałtyku. Polityka. Pomocnik Historyczny 4/2020. Warszawa 2020

Maciej Strączyński. 2024. Poczet książąt pomorskich. Zapol Szczecin

Leszek Walkiewicz. 2004. Król Eryk Pomorski. Wędrowiec nr 14. PTTK Szczecin