luty 2026 r.

Bogusław X Wielki - ku realizacji pomorskich ambicji

W styczniową niedzielę 1491 roku, najbliższą po świętej Agnieszce (21 stycznia), przybyła do Stargardu córka króla polskiego Kazimierza Jagiellończyka - Anna. Powitał ją tu książę pomorski Bogusław X. Po kilku dniach dostojny, przebogaty orszak towarzyszący polskiej królewnie udał się do Szczecina. Na trasie rozstawione były konie i wozy do przewożenia gości. Dnia 2 lutego w kaplicy nowego zamku w Szczecinie odbył się ślub Bogusława i Anny. Wiemy, że wystawnej, weselnej biesiadzie towarzyszył turniej rycerski, który wygrał jeden z Polaków.

Wejście w krąg rodzinny króla Polski - jednego z najpotężniejszych europejskich władców, było dla Gryfity nadzwyczajnym wyróżnieniem i okazją do wzmocnienia pozycji pomorskiego księstwa. Kazimierz IV, nie dość że władał jednym z największych krajów Europy, to jego dzieci (a więc rodzeństwo Anny) zasiadali lub w przyszłości mieli zasiadać na europejskich tronach: Władysław jako król Czech, Węgier i Chorwacji a Jan Olbracht, Aleksander i Zygmunt (Stary) jako kolejni królowie Polski.

Bogusław X (1454-1523) był synem księcia wołogoskiego i słupskiego Eryka II i Zofii (oboje byli Gryfitami). Śmierć, głównie z powodu epidemii dżumy (1464, 1474), eliminowała panujących książąt lub potencjalnych kandydatów do objęcia tronów książęcych. Wcześniej wraz ze śmiercią Eryka I (1459) wymarła linia słupska. Linia szczecińska wygasła po bezpotomnej śmierci młodego księcia Ottona III (1464). W 1474 roku zmarli wywodzący się z linii wołogoskiej i władający wówczas również szczecińską częścią księstwa ojciec Bogusława i bracia (Kazimierz VI, Warcisław XI i Barnim IX). Bogusław został księciem słupsko-szczecińskim. Następca Eryka II w Wołogoszczy - stryj Bogusława Warcisław X zmarł w 1478 r. (wcześniej jego dwaj synowie). W ten sposób nieszczęśliwy splot okoliczności spowodował, że w 1478 r. jedynym pretendentem do objęcia władztwa nad całym Księstwem Pomorskim został Bogusław X. Po 183 latach (od podziału w 1295 r. za Bogusława IV) krajem znów rządził jeden władca. Nie odbyło się to bezproblemowo.

Jednym z poważniejszych problemów Gryfitów był spór o zależność księstwa od margrabiów brandenburskich, który sięgał czasów, kiedy marchią rządziła dynastia askańska (wygasła w 1320 r.). Później władali nią Wittelsbachowie, by po latach rządów cesarskich Luksemburgów przejść pod rządy Hohenzollernów (od 1415 r.). Po bezpotomnej śmierci w 1464 r. władcy Księstwa Szczecińskiego Ottona III (kilka lat wcześniej został do niego włączony Stargard), elektor brandenburski Fryderyk II oczekiwał natychmiastowego wydania tej części Pomorza. Jednak w wyniku mediacji cesarskiej miał się zadowolić hołdem książąt z gwarancją sukcesji w przypadku wygaśnięcia rodu Gryfitów. Mimo układu zawartego w 1466 r. w Soldinie (Myśliborzu) książęta pomorscy (żyjący jeszcze wówczas bracia Eryk II i Warcisław X) unikali złożenia hołdu. Tak samo postępowały stany pomorskie i mieszczanie, w tym i stargardzcy. W tym też roku cesarz unieważnił traktat soldyński i uznał Pomorze jako swoje bezpośrednie lenno. Dwa lata później konflikt przerodził się w starcia zbrojne, które Pomorzanie prowadzili ze zmiennym szczęściem. W 1470 roku cesarz ponownie uznał roszczenia Hohenzollernów. Nowym elektorem został Albrecht Achilles, jak się później okazało,  sprawny wojownik. Po śmierci Eryka II (1474) Bogusław X zostaje księciem słupsko-szczecińskim, a w Wołogoszczy panuje nadal Warcisław X, który namawiał bratanka do nieskładania hołdu Albrechtowi. W 1477 roku Bogusław ożenił się z bratanicą elektora Małgorzatą, która w przyszłości będzie sprzyjać interesom Brandenburgii. Przez ten ożenek Albrecht zamierzał osiągnąć swój zasadniczy cel i przestał naciskać na złożenie hołdu. W czasie gdy walczył on z Piastem śląskim Janem II Szalonym i królem Czech i Węgier Maciejem Korwinem o sukcesję głogowską Warcisław gromadził siły, by odbić ziemie zagarnięte wcześniej przez Brandenburczyków. Fortelem zdobył Gardziec (kwiecień 1478), przy udziale mieszczan ze Stargardu, a po nim kolejne grody. Sukcesy stryja zmobilizowały Bogusława, który rozpoczął działania zbrojne przeciw Brandenburgii. Albrecht Achilles w odwecie najechał ziemie pomorskie zajmując w lipcu 1478 roku południowe połacie księstwa Bogusława. Doszło do oblężenia Pyrzyc, których początkowo bronił Bogusław, ale zagrożony przedarł się w kierunku Stargardu. Albrecht ruszył w pogoń za księciem, jednak po spaleniu Wierzbna wycofał się i zdobył klasztor w Kołbaczu i zagroził bezpośrednio Szczecinowi. Bogusław przebywał w Stargardzie, a później w zamku w Szadzku. Elektor w dalszym niszczycielskim marszu przez Pomorze zdobył między innymi tę warownię (17 sierpnia), ale Bogusława już tam nie było. Przebywał w Darłowie u swojej matki, którą prosił o wstawiennictwo u jej kuzyna Kazimierza Jagiellończyka. Margrabia zgodził się na zawieszenie broni i w Dobropolu koło Dobrej podyktował Bogusławowi upokarzające warunki. Bogusław miał się zwrócić przeciwko odnoszącemu sukcesy militarne stryjowi Warcisławowi. Albrecht zobowiązywał się do zwrotu Szadzka i Pełczyc, a w zamian miał odzyskać Gardziec. Udali się więc w jego kierunku, ale tuż przed grodem Bogusław oświadczył, że go wydać nie może, bo należy do stryja. Gdy Albrecht sposobił się do wzięcia Gardźca szturmem, przybył poseł króla polskiego i doszło do rozejmu. Warcisław nie zamierzał przestrzegać jego ustaleń, a i Bogusław widząc kłopoty Brandenburczyków na Śląsku ociągał się z jego realizacją. Pamiętać jednak należy, że Albrecht miał w posiadaniu liczne, zdobyte wcześniej, zamki pomorskie. W grudniu 1478 roku niespodziewanie zmarł Warcisław X, którego Albrecht serdecznie nienawidził i podejrzewa się, że to on przyczynił się do tej śmierci. Po stronie pomorskiej na placu boju został jeden Gryfita - Bogusław X, który bynajmniej nie zamierzał ugiąć się przed roszczeniami margrabiego. Wobec postawy Bogusława w 1479 r. Albrecht  zaczął montować siły do przeprowadzenia kolejnego uderzenia na Pomorze jednocześnie przeprowadzając ofensywę dyplomatyczną, która doprowadziła do osaczenia księcia i jego izolacji. W czerwcu tego roku zawarto w Przęcławiu niekorzystny dla Pomorza układ, w którym jednym z postanowień miało być złożenie przez Bogusława hołdu. Do tego aktu doszło 1 sierpnia 1479 roku w Tangermünde. Albrecht triumfował. Pomorze było za słabe, by przeciwstawić się skutecznie Brandenburgii - biegłej także w rozgrywkach na politycznych salonach tego regionu Europy. Bogusław nie mógł się pogodzić z tym faktem i kilka lat później (1486) odmówił złożenia hołdu następcy Albrechta  Achillesa Janowi Cicero.

Jako jedynowładca Pomorza dążył książę do scalenia całego organizmu i poprawy jego funkcjonowania przeprowadzając reformy podatkowe, pieniężne (zlikwidował większość mennic miejskich) i administracyjne. Księciu przeszkadzała też duża niezależność silnych hanzeatyckich miast, w tym Stargardu. Działania Bogusława w kierunku silniejszego podporządkowania sobie tych miast spotkały się z ich oporem. Chociażby takim że w 1481 r. Stargard wraz z dziewięcioma innymi dla obrony swych interesów zawiązał konfederację. Spotkało się to z przeciwdziałaniem księcia i poszukiwaniu rozwiązań przez komisję rozjemczą. Władca wchodził też w spory miast hanzeatyckich. Na przykład w zadawniony konflikt między Stargardem a Strzałowem, między którymi dochodziło do wzajemnych napaści, a nawet uwięzień burmistrzów przeciwnika. Najpierw zrobili to Strzałowianie a później mieszczanie stargardzcy. Bogusławowi udało się doprowadzić do ugody. Książę zajął się też likwidacją licznych na Pomorzu rozbójniczych gniazd.

Pierwszą żoną Bogusława była Małgorzata - bratanica Albrechta Achillesa. Z upływem lat Bogusław odczuwał coraz większą niechęć do małżonki podejrzewając ją o trzymanie ze stroną brandenburską i unikanie zajścia w ciążę - co było na rękę elektorowi. W 1488 r. księżna przyłapana została na zdradzie, co ostatecznie doprowadziło do separacji i podjęcia próby unieważnienia małżeństwa. Rok później Małgorzata zmarła. Z roku na rok narastał konflikt między następcą Albrechta Janem Cicero (od 1486 r.) a Bogusławem, który odmawiał złożenia hołdu, a później i zwrotu posagu zmarłej Małgorzaty. Irytacja Brandenburczyków była tym większa, że dwór cesarski dogadywał się w kwestiach wojskowych bezpośrednio z Bogusławem - z pominięciem elektora.

Na jednym z polowań Bogusław doznał poważnych obrażeń (1489). Rozeszła się wieść, że nie żyje. Król Kazimierz Jagiellończyk wysłał wówczas na Pomorze poselstwo, by w tej sytuacji odebrać lenna: Bytów i Lębork. W międzyczasie okazało się to nieprawdą, ale posłowie kontynuowali podróż przez Pomorze docierając na książęcy dwór. Właśnie wtedy, podczas rozmowy z księciem, padła myśl o możliwości zawarcia przez księcia małżeństwa z królewską córką. Polska delegacja była pozytywnie zaskoczona krainą Bogusława. Jak pisał Tomasz Kantzow (kronikarz Pomorza) w czasie powrotnej drogi posłowie jechali z Wołogoszczy w kierunku "na Anklam, Szczecin, Stargard, które to miasta oraz okolice bardzo im się spodobały, jako i poprzednie, toteż wielkie wielce sławili potęgę księcia Bogusława i łacno sprawili, że był skłonny oddać mu córkę swoją, Annę". I stało się. Najpierw w Grodnie, gdzie przebywał wówczas (marzec 1490) polski dwór, odbył się ślub per procura, a jak już wspomniano 2 lutego 1491 r. wypełniono ustalenia spisanej wcześniej umowy. Szesnastoletnia królewna polska Anna poślubiła starszego o 22 lata księcia pomorskiego Bogusława. Małżeństwo określano jako szczęśliwe. Dzieci mieli ośmioro (z których jedno zmarło w niemowlęctwie, a i drugie nie dożyło dorosłości). Najważniejsze że Gryfita z tego małżeństwa miał wreszcie następców. Dwóch synów w przyszłości obejmie księstwo (Jerzy I w 1523 r. i Barnim IX (XI) w 1532 r. wspólnie ze swym bratankiem Filipem I). Tymczasem w roku 1492 zmarł Kazimierz Jagiellończyk i elektor mocniej domagał się od Bogusława złożenia hołdu z Pomorza. Tym razem miał wsparcie króla Niemiec Maksymiliana I (późniejszego cesarza), który uznawał jego zwierzchnictwo nad Pomorzem. Rozpoczęły się rozmowy trwające jeszcze w następnym roku. Jednocześnie obie strony sposobiły się do walki. Być może przyczyną przyhamowania sporu i odstąpienia elektora od złożenia hołdu stała się koronacja na króla Polski następcy Kazimierza IV - Jana Olbrachta. W każdym bądź razie w marcu 1493 r. zawarto w Pyrzycach układ zawierający między innymi rezygnację Hohenzollernów ze zwierzchnictwa lennego nad Pomorzem i składania hołdu, gwarantując jednocześnie ich sukcesję w przypadku wymarcia dynastii Gryfitów. Jednak Bogusław nie stawał się przez to księciem Rzeszy, ale nadal nie rezygnował ze starań w tym kierunku.

Warto też wspomnieć o wyprawie Bogusława do Ziemi Świętej, którą odbył w latach 1496-1498. Podróż obfitowała w liczne spotkania dyplomatyczne, ale w jej trakcie doszło też do dramatycznych wydarzeń. Bogusław dążąc do uniezależnienia się od Brandenburgii szukał osobistych kontaktów z ówczesnym królem niemieckim, późniejszym cesarzem, Maksymilianem I. Kiedy ten organizował wyprawę wojenną przeciw Francji Gryfita zaoferował pomoc wojskową ze swoim osobistym udziałem. Przygotowania do pomocy trwały, jednak ostatecznie wyprawa nie doszła do skutku. Być może Bogusław tego nie wiedział, bo wyruszył z wojskiem do Maksymiliana (grudzień 1496). Prawdopodobnie chodziło mu o demonstrację siły i niezależności, co miało mu pomóc w staraniach o uzyskania statusu księcia Rzeszy. W trakcie podróży przez Niemcy książę spotykał się z władcami kolejnych krajów, by w końcu w 1497 r. spotkać się z Maksymilianem. Król podziękował mu za przybycie i chęć pomocy zbrojnej. Obecność Bogusława na dworze Maksymiliana irytowała Hohenzollernów. Starali się obserwować działania Bogusława, żeby zapobiec ewentualnym, niekorzystnym dla nich, decyzjom króla. Wobec ustania przyczyny wyprawy wojskowej, po odesłaniu wojska do domu, książę zwrócił się z prośbą o zgodę na wyprawę do Ziemi Świętej. Trudno byłoby tu umieścić opis całej podróży i pobytu u grobu Chrystusa. Zaznaczmy jednak, że niewiele brakowało a wyprawa zakończyłaby się dla księcia tragicznie. Otóż galera wenecka "Jaffa", którą płynął książę wraz z towarzyszami pielgrzymki, została zaatakowana przez Turków. Doszło do kilkugodzinnej bitwy i pożaru na galerze. Mimo wyraźnej przewagi i bliskiego już zwycięstwa Turcy, z nieznanych powodów, niespodziewanie wstrzymali walkę. Być może z powodu dostrzeżenia swej pomyłki w zaatakowaniu weneckiego okrętu. Wenecja miała wówczas, poświadczone wzajemnymi układami, prawo do swobodnej żeglugi po wodach tureckich. Hipotez co do przyczyn zdarzenia i zaprzestania walki jest kilka, podaje się też różne liczby mówiące o ofiarach po stronie pielgrzymów i załogi okrętu. Jedna z relacji mówi o 90 rannych i 60 zabitych. W końcu mocno zniszczona galera dotarła do portu, skąd po dokonaniu niezbędnych napraw wyruszono w dalszą drogę do Palestyny. Do bazyliki Grobu Pańskiego pielgrzymi dotarli 24 sierpnia 1497 r. Bogusław został tu przyjęty do grona Rycerzy  Świętego Grobu. W drogę powrotną pielgrzymi wypłynęli 3 września z portu w Jafie. W jej trakcie Bogusław spotkał się w Wenecji z dożą, a w Rzymie z papieżem Aleksandrem VI. Dalsza podróż wiodła między innymi przez Bolonię, Innsbruck i kilka miast niemieckich. Wyprawa niewątpliwie przyczyniła się do poznania przez Bogusława życia w miastach znajdujących się w cywilizacyjnej, kulturalnej i artystycznej awangardzie Europy. Mogło to być pomocne w procesie przebudowy jego własnego kraju.

Oprócz wieloletnich starań księcia o uniezależnienie się od Brandenburgii, trzeba odnotować jego dalsze, po powrocie z pielgrzymki, dążenia do wzmocnienia władzy książęcej wewnątrz kraju. Jak już wspomniałem, pomorskie miasta hanzeatyckie, z największym z nich Strzałowem, pilnowały swojej niezależności i przywilejów. Bywało, że polityka zagraniczna Hanzy była całkiem odmienna niż polityka suwerena. Na tym tle dochodziło nawet do konfliktów zbrojnych między księciem a miastami. Od 1501 r. Hanza z udziałem Strzałowa prowadziła wojnę z Danią wbrew stanowisku Bogusława, który był jej sojusznikiem. Książę zgromadziwszy w lecie 1503 r. koło Barda liczne wojska zastosował wobec krnąbrnego miasta blokadę. W sporach chodziło też o dążenie księcia do ograniczenia działalności menniczej przez miasto, kwestie związane z sądownictwem, jak i wprowadzane cła. Głośny był też konflikt Bogusława z mieszczanami szczecińskimi w związku z rozbudową zamku książęcego. Doprowadził on nawet do demonstracyjnego opuszczenia Szczecina na jakiś czas przez dwór.

Związki Bogusława z Polską sięgały jego młodości, kiedy to przebywał na dworze polskim i wychowywał się wraz z młodymi królewiczami, którzy za jakiś czas stali się jego szwagrami. Mógł też mieć wówczas kontakt z Janem Długoszem. Niewątpliwie znał język polski (jego babka Maria była Piastówną - księżniczką mazowiecką) a pewnie i pomorski, którym mogła władać jego matka. Na rycerza pasował go król Kazimierz Jagiellończyk (1476). Zwieńczeniem tych relacji był ślub z Anną. Niejednokrotnie dwór królewski w trudnych momentach wspierał księcia dyplomatycznie. W pewnym okresie Bogusław mocniej zbliżył się do Polski, tak że można było sądzić, iż jego celem jest poddanie Pomorza królowi Polski. Jednak była to zapewne jedynie gra mająca ukazać alternatywę dla podległości względem margrabiów brandenburskich. Próba uznania się za lennika Polski z całego Pomorza (ziemie bytowska i lęborska już były oddane Gryfitom w lenno) spotkałaby się z silną reakcją nie tylko Brandenburgii, ale i samego cesarza. W konflikcie polsko-krzyżackim Bogusław sprzyjał, wbrew woli cesarza, królowi polskiemu. Już pod koniec swego długiego panowania uzyskał, podczas sejmu w Wormacji (lipiec 1521 r.) z rąk cesarza Karola V, tytuł księcia Rzeszy,  choć jednak bez godności elektora. Znalazł się więc w pozycji swego przodka Bogusława I sprzed roku 1181. Nadal z tym aktem nie pogodzili się Brandenburczycy kontestując udział księcia w zjazdach Rzeszy.

Bogusław X w historiografii i tradycji pomorskiej uzyskał przydomek Wielki. Nie wynikało to bynajmniej z jego nadzwyczajnego wzrostu, choć był potężnym mężczyzną, ale z uznania dla dokonań jego długiego ponad 49-letniego panowania. Bogusław zjednoczył Pomorze i wzmocnił władzę książęcą. Przeprowadził reformę wojskową. Ustalił w 1523 r. dla miast, domen i instytucji kościelnych wielkość zobowiązań militarnych. Na przykład, w razie potrzeby,  Stargard miał wystawić 200 pieszych i 50 konnych (był tu w księstwie na 4 pozycji), najwięcej miał dostarczyć Strzałów: 1000 piechoty i 100 jeźdźców, Szczecin odpowiednio: 500 i 60,  Gryfia: 400 i 50, a np. miasto Słupsk: 100 i 15. Bogusław uratował też dynastię przed wygaśnięciem. W wyniku ciągłych starań o uzyskanie niezależności i pozycji wśród innych książąt, najbardziej z Gryfitów zbliżył się do upragnionego celu znalezienia się w gronie wpływowych środkowoeuropejskich władców. Mentalnie już tam był. Był światłym i ambitnym władcą. Jego aktywność w dziedzinie kultury zapoczątkowała trwający ponad stulecie Złoty Wiek Pomorza. Rozbudował w Szczecinie tzw. Duży dom - siedzibę książęcą, co kontynuowali jego potomkowie później przekształcając ją z czasem w godną, renesansową rezydencję. Na jego zlecenie Walenty von Stojentin i Jan Bugenhagen napisali pierwszą historię Pomorza "Pomerania". Bogusław X zmarł w Szczecinie 4 (5) października 1523 r.

Za czasów Bogusława doszło do zbliżenia Pomorza z Polską. Już ostatniego w tej konfiguracji historycznej. Rewolucyjna siła rodzącej się u schyłku jego życia reformacji, rozwój wraz z nią i, dzięki upowszechnieniu się druku, języków narodowych oraz koncentracja polityki Polski na wschodnich kresach Rzeczpospolitej spowodowały, że te drogi już na trwale się rozeszły.

MJ

Korzystałem m.in. z:

Edward Rymar. 2024. Bogusław X Magnus książę pomorski (1454-1523). Źródła i komentarze. Zamek Książąt Pomorskich w Szczecinie. Szczecin

Maciej Strączyński. 2024. Poczet książąt pomorskich. Zapol.  Szczecin

Edward Rymar. 2004. Wielka podróż wielkiego księcia. Książnica Pomorska. Szczecin