sierpień 2026 r.

Ziemia Stargardzka

Gmina Chociwel – krajobraz po lodowcu, Wedlach i nie tylko…

W północnej części powiatu stargardzkiego leży miasto i gmina Chociwel. Miasteczko, które jest siedzibą władz gminy to największa z czterech miejscowości z prawami miejskimi, które oprócz Stargardu znajdują się w naszym powiecie. Swego czasu nasz powiat nazywano też powiatem wedelskim, z uwagi na wielkość obszaru jaki należał tu przez kilka wieków do rodu Wedlów. A w nim właśnie ziemie znajdujące się w obecnej gminie Chociwel niemal całkowicie były w jego posiadaniu jako własność lub lenno. Ślad tego znajdujemy w herbie miasta, bowiem połowę tarczy zajmuje pół koła młyńskiego – symbolu Wedlów.

Krajobraz gminy przed tysiącami lat kształtował lodowiec. Pozostały po nim liczne wzgórza morenowe, jeziora i oczka wodne. Niewielka część gminy znajduje się w obszarze Ińskiego Parku Krajobrazowego. Należy doń jezioro Kamienny Most z trzema pływającymi wyspami (średnica 40-60 m) i wieś Sątyrz Pierwszy. W otulinie Parku leżą wsie: Kamienny Most, Wieleń Pomorski, Długie, Oświno przylegające do dużego jeziora Woświn (poza gminą) i sam Chociwel. Tu rozpoczyna się lub kończy wiodąca do lub z Ińska (przez Węgorzyno) piesza trasa turystyczna - Błękitny Szlak Pojezierza Ińskiego. Wzdłuż jeziora Starzyc (pow. 59 ha) skąd bierze początek rzeka Krąpiel (Krępiel), a przy którym leży stolica gminy, wiedzie trasa rowerowa biegnąca dalej wokół jeziora Kamienny Most.

Najstarsze ślady działalności człowieka na tym terenie sięgają mezolitu (Oświno). Odkryto również przedmioty pochodzące z okresu neolitu (Wieleń, Długie, Chociwel, Kania, Starzyce, Bobrowniki), brązu i późniejszych epok. Grodziska wczesnośredniowieczne występowały w: Długim (VII-VIII w.), Lisowie (VII-IX w.),  Chociwlu  (VIII-IX w.), Karkowie  ( XIII w.) i Wieleniu Pomorskim (2 grodziska VIII-XI w.). Teren ziemi stargardzkiej zamieszkiwała wówczas ludność słowiańska.  Pod koniec XII w wyniku przychylności książąt pomorskich rozpoczyna się proces kolonizacji tego obszaru przez przybyszów z Zachodu.

Ród Wedlów ten przybył na te tereny z Holsztynu w pierwszej połowie XIII w. (jeżeli nie wcześniej). Linia pomorska wywodzi się od rycerza Hasso. Miał on 6 synów. W kolejnych latach w posiadaniu rodu znalazły się rozległe obszary na terenie Pomorza, Marchii i z czasem Królestwa Polskiego. Majątki Wedlów czasowo sięgały Świdwina, Połczyna i okolic Białogardu na północy, Tuczna, Złocieńca, Wałcza oraz Drawna na wschodzie i południu. Umiejętna i elastyczna polityka rodziny Wedlów pozwalała na utrzymanie posiadłości niezależnie od zmieniającego się otoczenia politycznego. W okresie największego rozkwitu byli oni właścicielami 12 zamków po naszej stronie Odry. Na terenie naszego powiatu siedziby rodu Wedlów znajdowały się w Krępcewie, Krzywnicy, Chociwlu i Ińsku. Obszar dzisiejszej gminy Chociwel pierwotnie należał do Wedlów krzywnickich (Kania, Bobrowniki, Bród, Oświno) i chociwelskich (Długie, Kamienny Potok, Lublino, Karków, Sątyrz Pierwszy). Również miejscowości, które pierwotnie były w posiadaniu cysterek z Marianowa (Lisewo, Starzyce) przeszły z czasem w ręce Wedlów.

Przyjmuje się, że magdeburskie prawa miejskie otrzymał Chociwel w roku 1338.  Było to jednak zapewne potwierdzenie statusu uzyskanego już wcześniej. Chociwel był lennem biskupów kamieńskich, stąd na połowie tarczy herbowej miasta widzimy pastorał. Miasto posiadało pokaźne fortyfikacje (mury i wały ziemne) z dwiema bramami: Stargardzką (Wysoką) i Młyńską. W XV wieku rozpoczęto budowę kościoła NMP (obecnie pw. Matki Boskiej Bolesnej). Budowę zakończono w 1460 r. Wcześniej w mieście znajdowała się kaplica Świętego Ducha. W 1600 r. prawa miejskie Chociwla zmieniono na lubeckie. W 1492 r. w mieście wybuchł wielki pożar. Jednak szczególnie dotkliwe nieszczęścia spadły na miasto w XVII wieku: w czasie wojny trzydziestoletniej ludność dwukrotnie szalały tu epidemie (1630 r. i 1638 r.), po tej drugiej pozostało przy życiu jedynie 30% mieszkańców, kosztownym dla Chociwla był również pobyt na tym terenie wojsk Stefana Czarnieckiego (1657). Wielki pożar w 1660 r. niemal całkowicie strawił miasto. Nowe perspektywy dla Chociwla przyniosło uruchomienie w 1859 r. linii kolejowej ze Stargardu do Kołobrzegu/Koszalina. W 1895 r. zbudowano kolej wąskotorową ze Stargardu do Dobrej, która biegła przez Kanię w gminie Chociwel. Przez miasto przebiega Droga Krajowa nr 20 (Stargard-Gdynia). Drogę z Chociwla do Stargardu, która jest jej fragmentem, wybudowano w 1843 r. Przed i w trakcie II wojny światowej budowana była tzw. „Berlinka” (autostrada mająca łączyć Berlin z Królewcem). Do prac wykorzystywano jeńców wojennych, których przetrzymywano w barakach m.in. na terenie dzisiejszej gminy (Bobrowniki, Chociwel).  Budowę jednego pasma przerwano w pobliżu Lisewa, gdzie miał powstać węzeł. Dziś pozostałością po niedoszłej autostradzie jest tzw. „Chociwelka” prowadząca ze Szczecina do skrzyżowania z DK 20. Ale i wędrując z Chociwla w kierunku Dłuska można natknąć się na porośnięte lasem ślady po przygotowaniach do budowy dalszego odcinka. Druga wojna światowa spowodowała zniszczenia ponad 40% substancji miejskiej Chociwla (centrum zburzono niemal doszczętnie).

Chociwel. Kościół pw. Matki Boskiej Bolesnej -kolejno: przejazd pod wieżą; nawa główna; ołtarz; krzyż i figury św. św. Katarzyny i Barbary

Chociwel. Jezioro Starzyce (Chociwel) na środkowej fotografii Pałac nad Jeziorem

Najciekawszym zabytkiem w gminie jest wspomniany już wcześniej gotycki kościół pw. Matki Boskiej Bolesnej w Chociwlu. To trójnawowa hala inspirowana była kościołami NMP i pw. św. Jana Chrzciciela w Stargardzie. Unikalnym rozwiązaniem zastosowanym w budowli  jest przejazd pod wieżą kościoła. Nawa główna posiada sklepienie gwiaździste oparte na sześciu filarach, nawy boczne przykrywają sklepienia krzyżowo-żebrowe. Prezbiterium jest trójbocznie zabudowane. Neogotycki ołtarz pochodzi z XIX w. Z tego czasu pochodzi też prospekt organowy i ambona. Z kościoła Mariackiego w Stargardzie pochodzą znajdujące się w świątyni figury św. św. Katarzyny i Barbary oraz Marii apokaliptycznej datowane na ok. 1500 r. Z doby baroku pochodzi figura Chrystusa Ukrzyżowanego  (1,85 m). Przy drodze do Węgorzyna, na miejscu dawnego ewangelickiego,  znajduje się cmentarz komunalny.  Były w mieście i inne, dziś nieistniejące, cmentarze ewangelickie (przykościelny i miejski) oraz żydowski. Z pochodzących z XIV wieku umocnień obronnych zachowało się w Chociwlu jedynie 65 metrów muru (w ogrodzie parafialnym). Nie ma zgodności co do miejsca posadowienia nieistniejącego, a wspominanego w źródłach, zamku Wedlów. Na uwagę zasługuje też pochodzący z początków XX w. „Pałac nad Jeziorem”, pięknie położony nad jeziorem, kiedyś szkoła a obecnie hotel.

Jak i w innych miejscowościach powiatu, także w gminie Chociwel, materialnym świadectwem dawnych czasów są przede wszystkim kościoły. Najstarsze spotykamy we wsiach: Bobrowniki (XIV w.), Długie (XIV w.),  Bród (XV w.), - wszystkie były przebudowywane w XVIII i/lub w XIX w. Przy kościele w Kani (XV w.) w XIX w. dobudowano drewnianą wieżę.  We wsiach: Oświno, Karkowo, Lisewo, Wieleń Pomorski (neoromańska) spotkamy świątynie pochodzące z XIX w.

Zabytki o charakterze świeckim są stosunkowo młode i występują w niewielkiej liczbie. Chałupy chłopskie z XIX w. spotkamy w: Kani, Wieleniu, Karkowie, Lisowie i Brodzie.

Warto tu wspomnieć o pałacu w Kamiennym Moście. Posiada on 2 skrzydła. Pierwsze zbudowano w XVIII w. w stylu późnego baroku, drugie – południowe na początku XX w. Obecnie funkcjonuje tu szkoła branżowa prowadzona przez Izbę Rzemieślniczą w Szczecinie. Przy pałacu znajduje się park z ciekawymi okazami drzew. Również w innych miejscowościach znajdują się pozostałości po parkach dworskich (Wieleń, Oświno, Bród, Bobrowniki). W centrum wsi Bród znajduje się dwór z początków XX wieku. W Kani spotkamy część dworu z początków XX w. zbudowanego w stylu ludowym nawiązującym do rozwiązań stosowanych w górskich rejonach Niemiec. W Karkowie - po neogotyckim pałacu z początków XX w. – pozostały ruiny.

Trzeba choć w skrócie dotknąć tu czasów współczesnych. Zniszczenia wojenne, szczególnie w Chociwlu, pełna wymiana ludności, całkowicie odmienny ustrój polityczny i sposób gospodarowania, zmieniły niemal wszystko. Trzeba było uruchomić przejęte zakłady produkcyjne, a w Chociwlu odbudować znaczną część miasta. Jednocześnie z latami wiele cennych budynków ulegało zniszczeniu. W rolnictwie system folwarczny zastąpiły państwowe gospodarstwa rolne (utworzono Kombinat PGR w Chociwlu z gospodarstwami w Starzycach, Karkowie i Brodzie) i rolnicze spółdzielnie produkcyjne ( Kania, Bobrowniki). Spółdzielnia w Kani nosiła nazwę „Wspólny Siew”. Ciekawostką jest fakt, że zaraz po wojnie pracował w niej Eljasz Rajzman - poeta i działacz społeczny. W 1949 r. przeniósł się do Szczecina (zmarł w 1975 r.). Wiersze pisał głównie w języku jidysz. Przemiany ustrojowe jakie nastąpiły po roku 1989 i problemy jakie one niosły, postawiły przed zamieszkałymi tu ludźmi nowe wyzwania. Szczególnie trudna była sytuacja dla tych, którzy pracowali w rolnictwie, przede wszystkim ze względu na gwałtowność przemian. Nowa Polska przyniosła wolność i stworzyła szanse, ale wiele osób utraciło poczucie bezpieczeństwa. Może pozornego, ale jednak. Z nowymi problemami musiały wtedy i nadal muszą się mierzyć całe lokalne społeczności i każdy indywidualnie. Oblicze tej ziemi się zmienia. Coś odchodzi w niebyt, coś nowego się tworzy. Ważne, że pociągający urok tej ziemi trwa i pokazuje się w nowych odsłonach.

Zdjęcia- MJ

Korzystałem m.in. z: