wrzesień 2025 r.

Ziemia Stargardzka

Dolice i okolice - gmina niezwyczajna - megalityczna

W południowo-wschodniej części powiatu stargardzkiego leży Gmina Dolice. Niczym osie przecinają ją Mała Ina i przebiegająca w podobnym kierunku linia kolejowa ze Stargardu do Poznania. Od lat wiadomo, że na tym obszarze występuje nadzwyczajna obfitość budowli megalitycznych. I to wyróżnia ją wśród innych pomorskich gmin. Obecność licznych cmentarzysk kurhanowych tworzonych z użyciem wielkich głazów skłania do używania dla Dolic obrazowego określenia MEGAGMINA. To też swoisty znak gminy. Przyczyną intensywnego osadnictwa i życia na tym terenie, którego świadectwem są ... cmentarzyska, jest niewątpliwie urodzajna ziemia znajdująca się w tej okolicy.

Wiele śladów osadnictwa ludzkiego pochodzących z przedhistorycznych czasów zostało już zatartych, przede wszystkim w wyniku intensywnego rolnictwa. Budowle kamienne przeszkadzały w uprawie roli i począwszy od XIX w. były one niwelowane.

Przejdźmy jednak do dziejów tej ziemi w średniowieczu. Zwykle w herbie (choć dolicki jest świeżej daty) możemy znaleźć odniesienia do historii. Znak Gminy Dolice składa się z trzech pól. Pierwsze przedstawia czerwonego gryfa z kłosem w łapie na tle niebieskiej wstęgi. To oznaka związku tej ziemi z Pomorzem i Gryfitami, jej rolniczego charakteru a także znaczenia dlań rzeki - Małej Iny. Drugie pole zajmują pasy używane w znakach zakonu cystersów. Na trzecim mamy koło, które ma symbolizować tradycje rzemieślnicze. Choć można by je powiązać z rodem Wedlów, który przez długi czas posiadał tu znaczne majątki ziemskie. Koło, choć nieco inne, było elementem herbu tego rodu. To, że na powiat szadzki (Kreis Saatzig) mówiono często także wedelski wynikało z tego, że należące do nich ziemie zajmowały niemałą jego część (zresztą nie tylko w obecnej gminie Dolice). Do zintensyfikowania zagospodarowania tej części ziemi stargardzkiej przyczyniły się nadania na rzecz zakonów. I to nie tylko dla wspomnianych wcześniej cystersów, ale także joannitów, którzy nadania otrzymali tu od Bogusława I (np. Kolin między latami 1181-1187). W średniowieczu była to strefa leżąca w miejscu styku różnych organizmów politycznych, więc na jej kształt i stosunki własnościowe wywarli wpływ różni władcy, nie tylko Gryfici. To był czas, kiedy daleko jeszcze było do stabilizacji granic w tym rejonie. Ścierały się tu interesy książąt pomorskich, margrabiów brandenburskich, książąt piastowskich i biskupów kamieńskich. I tak nadania ziem, gdzie znajduje się Dobropole, Brzeźnica, Warszyn i Dolice, cystersom kołbackim dokonał książę wielkopolski Władysław Odonic (w latach 1232-1236). Z kolei teren, gdzie dziś leżą Bralęcin i Rzeplino, w lenno od margrabiów otrzymał Barnim I. Lennikami, dzierżawcami lub właścicielami części ziem były też rody rycerskie, z których do największego znaczenia doszli tu wspomniani wcześniej Wedlowie. Oni to od drugiej połowy XIII w. osiedlili się w Krępcewie, sprzyjając polityce Brandenburgii na tym terenie.

Duże zmiany w zakresie własności ziemskiej nastąpiły w związku z wprowadzeniem reformacji. Nastąpiła likwidacja zakonów i np. od 1532 r. dobra cystersów weszły w skład domeny książęcej w Szadzku. W ramach reformy administracyjnej przeprowadzonej w latach 1816-1817 większość miejscowości dzisiejszej Gminy Dolice została włączona do powiatu pyrzyckiego. Z niewielkimi zmianami granic tak było do roku 1945. Po kilku zmianach w zarządzaniu wprowadzanych w początkach formowania się po wojnie władzy polskiej, w 1954 roku utworzono tzw. gromady, które przez dwadzieścia lat były podstawowymi jednostkami administracyjnymi. W tym czasie teren obecnej gminy znajdował się w powiecie pyrzyckim. W 1975 roku zlikwidowano powiaty i utworzono gminy, w tym Gminę Dolice. Po reformie samorządowej (1999), która reaktywowała powiaty, gmina znalazła się w powiecie stargardzkim.

Stolica gminy - Dolice jest wsią, ale na obszarze zajmowanym przez gminę znajdowało się niegdyś miasto. Gdyby dotrwało do naszych czasów, byłoby szóstym na ziemi stargardzkiej. Nazywało się Trzebień (Treben). Była to miejscowość  z nadanym cystersom  przez Bolesława Pobożnego w 1259 r. prawem do utworzenia targu. Mimo częstego występowania Trzebienia w średniowiecznych źródłach historycznych jego istnienie było na tyle efemeryczne, że dziś istnieją spory co do jego dokładnej lokalizacji.  Został on opuszczony po przeniesieniu przez cystersów  swego centrum do Dolic.  W stolicy gminy najważniejszym zabytkiem jest salowy kościół parafialny pw. Chrystusa Króla z roku 1596 z barokowym ołtarzem i chrzcielnicą.

,

W Krępcewie napotkamy pozostałości po zamku wzniesionym tu przez Wedlów. Zbudowano go na początku XIV wieku na skraju pradoliny Iny.  Był to zespół obronny z zamkiem z wieżą obronną, gdzie w murach obwodowych mieścił się dziedziniec o wymiarach 23x25m. Po zburzeniu go przez księcia Barnima III (za nielojalność Wedlów) został odbudowany w 1377 r., ale po opuszczeniu go w 1500 r. popadł w ruinę.  Pozostałości po zamku od kilku lat są w prywatnych rękach. Zamek ma swojego kasztelana. Pod fachowym nadzorem trwają tam prace konserwatorskie. Właściciele próbują nadać temu miejscu nowe życie. Przy pobudzających wyobraźnię ruinach, co jakiś czas, odbywają się imprezy nawiązujące do historii.

W Krępcewie warto też udać się na skrzyżowanie drogi do Stargardu z wiodąca do Strzyżna. Zobaczymy tam pochodzącą z XV w. stellę postawioną tam na pamiątkę podróży Leopolda von Wedel do Ziemi Świętej.

Żyzne, nadiniańskie gleby spowodowały, że od wieków rolnictwo było podstawowym zajęciem mieszkańców. Stąd liczne na tym terenie budowle o charakterze folwarcznym. Wiele z nich służy do dziś. Ten rodzaj gospodarki sprzyjał powstaniu wielkich własności ziemskich. Ich wyrazem były budowle o charakterze pałacowym. Niewiele z tego zostało. Reprezentacyjna klasycystyczna budowla w Krępcewie została rozebrana w latach siedemdziesiątych XX w. Również po wojnie rozebrano spalony w 1945 r. pałac w Rzeplinie. Podobnie stało się w Żalęcinie, Ziemomyślu "A", Lipce, Kurcewie, Dobropolu Pyrzyckim. Pamiątką po tamtych czasach są, znajdujące się w różnym stanie, pozostałości po parkach pałacowych oraz zachowane po części mniej wartościowe budowle typu dworskiego (np. w Kurcewie), a z budynków zachowała się z reguły jedynie część budynków gospodarczych.  

Interesującym elementem krajobrazu gminy są urokliwe aleje: lipowe (wiodące z Bralęcina do Lipki, z Warszyna do Płońska i z Dolic do Dobropola i  w samej Lipce w towarzystwie kasztanowców), dębowe  (między Krępcewem i Strzebielewem, Dobropolem i Pomietowem oraz Mogilicą i Piasecznikiem), kasztanowców (na północ od Dobropola i między Lipką i Piasecznikiem) i klonowa (przy drodze ze Strzebielewa do Kurcewa). Niektóre z nich uznane są za pomniki przyrody. Rezerwatem przyrody jest zaś fragment lasu grądowego (2,98 ha) znanego pod nazwą Dęby Sądowskie.

Stella dziękczynna                             

Jak wspomniałem w okolicach Dolic napotykamy grobowce megalityczne z epoki kamienia i pochodzące z epoki brązu kurhany. Na ich ślady i pozostałości można natknąć się w kilkunastu miejscach na terenie gminy. W celu bliższego poznania tej tematyki, dla szerszego grona odbiorców utworzono, przebiegającą w części przez Gminę Dolice, trasę megalityczną pod nazwą "Wrota Czasu". W jej ramach w Dolicach można zwiedzić skansen, gdzie znajduje się między innymi grób megalityczny, który można obejrzeć także w środku.

,

Jak widzimy także i tu sporo się działo - tak w czasach historycznych jak i długo przed. Są tu liczne miejsca, które sprzyjać mogą uruchomieniu wyobraźni dla wywołania obrazów nawet z bardzo dalekiej przeszłości.

Ilustracje - MJ (poza zaznaczonymi w podpisach)

Korzystałem m.in. z:

Katalog Zabytków Powiatu Stargardzkiego pod redakcją Marcina Majewskiego t. I i II, Muzeum w Stargardzie, Stargard 2010,

Edward Olszewski, Marian Skwara, Ziemia stargardzka z bliska, Towarzystwo Przyjaciół Stargardu, Stargard 2005,